ΧΩΡΙΣΜΟΣ ΜΕΤΡΙΚΩΝ ΠΟΔΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

 

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΜΕΛΟΥΣ

1.    ΧΩΡΙΣΜΟΣ ΣΕ ΜΕΤΡΙΚΟΥΣ ΠΟΔΕΣ

Τα βυζαντινά μέλη δεν διατηρούν ένα ενιαίο ρυθμό , όπως ισχύει στη δυτική αλλά και στη παραδοσιακή μουσική, αλλά χρησιμοποιούν διαφόρους ρυθμούς με επικρατέστερο τον τετράσημο. Αυτό ισχύει διότι τα  εκκλησιαστικά ποιητικά κείμενα δεν είναι έμμετρος ποιητικός λόγος , αλλά πεζά κείμενα. Η μουσική υποτάσσεται στο λόγο, τον ενδύει και τον αναδεικνύει. Στα βυζαντινά μουσικά κείμενα , δεν υπάρχει τονισμός στα λόγια, αλλά η ίδια η μουσική εκτελεί χρέη τόνων και πνευμάτων. Η οξεία της παλαιάς σημειογραφίας που αντικαταστάθηκε από το ολίγο ή τα κεντήματα, και η βαρεία, είναι χαρακτήρες τονισμού, όπως και τα ομώνυμα σημεία της γραμματικής. Το κέντημα , η υψηλή αλλά και  οι ποιοτικοί χαρακτήρες είναι η μουσική προέκταση των πνευμάτων της γραμματικής. Οι δεσπόζοντες φθόγγοι της κλίμακας υποδηλώνουν τα σημεία στίξης του ποιητικού λόγου. Οι παλαιοί εκκλησιαστικοί μουσικοί χρησιμοποιούν τα ρήματα «εμέλισε» ή «ετόνισε» όταν αναφέρονται σε μουσική τους σύνθεση κι όχι «συνέθεσε». Δηλαδή μια σύνθεση θεωρείται επιτυχής  εφ΄όσον τονίζει σωστά μέσω της μουσικής το ποιητικό κείμενο κι όταν αναδεικνύει μέσω συνήθων μουσικών φράσεων το θεολογικό βάθος των τροπαρίων.

            Από όλη τη μουσική γραμματεία ελάχιστα κείμενα χρησιμοποιούν ένα μόνο ρυθμό. Συνήθως σε κάθε τροπάριο συνυπάρχει ο βασικός ρυθμός τεσσάρων ποδών (τετράσημος) με δισήμους ή τρισήμους πόδες. Μάλιστα οι απλοί αυτοί ρυθμοί συνήθως συμπτύσσονται και αποδίδονται συνεπτυγμένα: ο απλός τετράσημος μετράται ως συνεπτυγμένος δίσημος, ο απλός δίσημος  ενώνεται με προηγούμενο ή επόμενο τρίσημο ή τετράσημο πόδα και δημιουργείται συνεπτυγμένος πεντάσημος ή εξάσημος ρυθμός. Το αρχαίο «Φως ιλαρόν..» αποτελείται σχεδόν όλο από τετρασήμους πόδες, ήταν μάλιστα τα παλαιά χρόνια το μέλος εκείνο μέσω του οποίου διδασκόταν ο τετράσημος ρυθμός. Τα μεγαλυνάρια της Υπαπαντής μπορούν να μετρηθούν απλά με τρίσημους πόδες  (αν και στην εκκλησιαστική μελοποιία δε συνηθίζεται ο απλός τρίσημος ρυθμός, αλλά προτιμάται ο συνεπτυγμένος δακτυλικός εξάσημος –τρεις πόδες στη θέση με μια κίνηση του χεριού και τρεις στην άρση με δεύτερη κίνηση του χεριού). Για την ιστορία, τα μεγαλυνάρια αυτά προέρχονται από τις επευφημίες  προς τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου, όταν έμπαινε στον ιππόδρομο («άκτα»)  .  

            Τα ιδιόμελα ως πεζά κείμενα διατηρούν μεγάλη ρυθμική ποικιλία . Τα αργά ειρμολογικά μέλη είναι περισσότερο ρυθμικά . Τα αργά παπαδικά μέλη διατηρούν μεγάλες φράσεις με τετράσημους πόδες, αλλά πολύ συχνά «σπάει» ο τετράσημος σε τρισήμους  ή δισήμους πόδες χωρίς να υπάρχει ιδιαίτερος λόγος πέραν της επιθυμίας του συνθέτη για λόγους μουσικού καλλωπισμού. Το ότι η βυζαντινή μουσική είναι αυστηρά φωνητική κι όχι οργανική  βοηθά στη ρυθμική ποικιλία. Προσπάθειες νεώτερων μουσικών επηρεασμένων από τη δυτική μουσική να μελοποιήσουν τα εκκλησιαστικά μέλη σε ενιαίο ρυθμό δεν ευόδωσαν, αντίθετα αλλοίωσαν το μουσικό αισθητήριο του λαού ( Τέτοιες μελοποιήσεις έκανε ο Ι. Σακελλαρίδης, η μουσική του οποίου επιβλήθηκε ως πλησιέστερη στη δύση και ταλαιπώρησε την εκκλησία για πολλά χρόνια). Δυστυχώς στις παλαιότερες  έντυπες μουσικές εκδόσεις δε σημειώνεται ο ρυθμός, το μέλος δηλαδή δεν είναι χωρισμένο σε ρυθμικούς πόδες, εκτός ίσως του τρισήμου ρυθμού, όπου υπάρχει. Αυτό συνέβαινε για τους εξής λόγους :

Α. Στην παλαιά σημειογραφία δεν υπήρχε σήμανση ρυθμού. Η γραφή ήταν στενογραφική και συχνά ένας χαρακτήρας  υποδήλωνε ολόκληρη μουσική φράση που μάθαιναν οι ψάλτες από μνήμης. Η φράση δεν ήταν υποχρεωτικά αμιγής ως προς το ρυθμό, έτσι ήταν πρακτικά αδύνατο να σημειωθεί ο ρυθμός.

Β. Η μεταγραφή στη νέα γραφή  ακολούθησε την παλαιά παράδοση της μη σήμανσης του ρυθμού. Ήταν εξ άλλου νωπή η φωνητική παράδοση  και οικείες στα αυτιά οι μουσικές θέσεις. Άλλωστε οι χοροί ήταν ολιγομελείς  με έμπειρα στελέχη

Γ. Στο Άγιον Όρος αλλά και σε άλλα μέρη συνηθίζεται ο μονόσημος ρυθμός, μόνο με μια κίνηση του χεριού κατά μίμησιν του μετρονόμου.

Δ. Το γλωσσικό αισθητήριο ήταν πιο ανεπτυγμένο και εύκολα ο ιεροψάλτης αναγνώριζε την τονούμενη συλλαβή ως θέση.

Ε. Η απουσία ρυθμικής σήμανσης κάνει πιο εύκολη τη δουλειά του τυπογράφου, περιορίζει σημαντικά τον όγκο κι άρα το κόστος του προς έκδοσιν βιβλίου

Όμως ο ίδιος ο Χρύσανθος, ο θεωρητικός της νέας γραφής, προτρέπει τους εκδότες να βάζουν σήμανση ρυθμού, κι αργότερα ο Κων. Ψάχος ο πρώτος δάσκαλος Βυζαντινής Μουσικής στο Ωδείο Αθηνών θεωρεί απολύτως αναγκαίο το χωρισμό σε ρυθμικούς πόδες. Οι νεώτερες εκδόσεις έχουν σημειωμένο το ρυθμό και σε όλα τα Ωδεία και σχολές Βυζαντινής Μουσικής δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη μελέτη και σήμανση του ρυθμού.   Έτσι  ο σπουδαστής της μουσικής ή ο ιεροψάλτης οφείλει μόνος του να χωρίσει το μουσικό κείμενο, διαδικασία κοπιώδης μεν αλλά πολύ χρήσιμη γιατί  τον αναγκάζει  να μελετήσει πολύ διεξοδικά το κείμενο, να μετρήσει κάθε χαρακτήρα , να μην περάσει βιαστικά κανένα χρονικό χαρακτήρα και να ψάλλει επακριβώς το μέλος. Η φιλολογική αυτή εργασία προηγείται και της παραλλαγής και του μέλους. Είναι η προσέγγιση του λόγου. Αν ο λόγος είναι κατανοητός από τον ψάλτη θα γίνει κατανοητός κι από τους ακροατές του ψάλτη.

Η διαδικασία χωρισμού μουσικού κειμένου είναι η εξής:

Α. Διαβάζουμε το ποιητικό κείμενο και σημειώνουμε διαστολή πριν την τονούμενη συλλαβή. Τα ρήματα είναι τα ισχυρότερα μέρη του λόγου. Ακολουθούν οι ρηματικοί τύποι , οι μετοχές , τα επίθετα , τα ουσιαστικά. Όταν αναβιβάζεται ο τόνος υπερισχύει  (πχ. ποίησόν με: ο τόνος στο σον είναι ισχυρότερος από τον τόνο στο ποι)

Β. Στη συνέχεια ξεκινώντας από την αρχή χωρίζουμε το υπόλοιπο κείμενο σε τετρασήμους πόδες ή μικρότερους μέχρι να φτάσουμε στις διαστολές που ήδη έχουμε τοποθετήσει.

Γ. Ο τετράσημος ρυθμός δεν ισοδυναμεί με δύο δισήμους, όπως κακώς συνηθίζεται από πολλούς ιεροψάλτες. Στον τετράσημο ρυθμό τονίζεται η πρώτη κίνηση και λιγότερο η τρίτη . Έτσι το άκουσμα είναι πιο μελωδικό και δεν έχει τη νευρικότητα και την οξύτητα του δίσημου ρυθμού που από τη φύση του έχει εμβατηριακό χαρακτήρα.

Δ. Λαμβάνουμε υπόψη τα εξής: τα επιθέματα νε , να είναι συνήθως θέσεις . Οι παρακάτω χαρακτήρες τοποθετούνται  συνήθως σε θέση:

su                                   vr                                                 v/                             AI                  su/                                                              s                              _                                                 s9                                                   a0                                                              a                     [                                                                    p                                                         0                                                   t                                     -                                                                 su                                ]\ji                   a/                                                                     aa?

Τα κεντήματα είναι πάντα σε ασθενές μέρος  του μέτρου και συνήθως και η πεταστή χωρίς κλάσμα. Πολύ συχνά η υπορροή χωρίζεται  στη μέση.

Ε.  Όταν ο μαθητής αποκτήσει εμπειρία στο χωρισμό των κειμένων θα πάψει να μετρά με απλούς ρυθμούς και θα μετρά με συνεπτυγμένο ρυθμό: Ο τετράσημος θα γίνει συνεπτυγμένος δίσημος. Ο τετράσημος που ακολουθείται από δίσημο θα μετρηθεί ως συνεπτυγμένος τρίσημος (ιωνικός εξάσημος).  Ο δίσημος που ακολουθείται από τρίσημο θα μετρηθεί ως συνεπτυγμένος πεντάσημος (ο δίσημος θέση κι ο τρίσημος άρση ή το αντίθετο). Όταν ο τρίσημος ακολουθεί τον τετράσημο θα έχουμε ένα συνεπτυγμένο επτάσημο ρυθμό. Ενας πεντάσημος κι ένας τρίσημος σχηματίζουν έναν συνεπτυγμένο οκτάσημο. Πολλοί δάσκαλοι θεωρούν οκτάσημο και τους δυο συνεχόμενους τετρασήμους. Στις νεώτερες εκδόσεις σημειώνεται ο αριθμός των ρυθμικών ποδών πλην του τετρασήμου.